In zijn boekje Over de liefde tot God onderscheidt Bernard van Clairvaux vier graden waarop een mens kan liefhebben. Hij beschrijft ze niet als een ladder waar je een voor een op klimt, maar als bewegingen die in elk leven herkenbaar zijn. Wie zichzelf hierin terugziet, leert iets over waar hij staat en waar hij heen mag groeien.
De eerste twee
De eerste graad is: mezelf liefhebben om mezelf. Dat is waar elk kind begint. Mijn behoeften, mijn comfort, mijn plezier. Geen zonde op zich, gewoon hoe een mens binnenkomt. De tweede graad is: God liefhebben om mezelf. Hier komt de notie van God binnen, maar nog onder eigen verlangen. Ik bid omdat ik iets nodig heb. Ik dank omdat Hij mij gegeven heeft. Ik zoek Hem als Hij iets voor mij doet. Veel gelovigen blijven hier hangen, en Bernard veroordeelt het niet, hij wijst alleen op meer. Bernard merkt op dat zelfs deze tweede graad al een grote stap is. Wie God betrekt bij zijn eigen leven, hoe egocentrisch ook, is verder dan iemand die God helemaal vergeet. God is bereid om bij de tweede graad in te stappen en daar te beginnen.
De derde en vierde
De derde graad is: God liefhebben om God. Hier begint iets verschuiven. Ik houd van Hem niet om wat Hij mij geeft, maar om wie Hij is. Zijn karakter trekt mij aan, los van mijn baten. Zijn schoonheid raakt mij, ook als Hij mij niets geeft. Dat is een rijpe liefde, en niet voor de hand liggend. De vierde graad is voor Bernard de hoogste, en zeldzaam in dit leven: mezelf liefhebben om God. Dat klinkt vreemd. Het betekent dat ik in God zo opgenomen ben dat ik ook van mezelf houd zoals Hij van mij houdt, met Zijn ogen. Geen eigenliefde meer, maar deelname aan Zijn liefde, ook waar zij op mij gericht is. Bernard weet dat de meeste mensen alleen vluchtige momenten van de vierde graad ervaren. Toch ligt daar de horizon. Bernard voegt eraan toe dat dit perspectief gelovigen ervan weerhoudt om aan zichzelf te wanhopen. Niemand bereikt de vierde graad ten volle in dit leven, en dat hoeft ook niet. Het is genoeg om te weten dat ze bestaat en op weg te zijn.
Ter overdenking
- Welke graad herken ik in mijzelf het meest?
- Wat zou een stapje verder kunnen zijn in mijn liefde tot God?